Τ΄ Αρουσαλιού στην Αυλώνα

 

 

                     

                                         Τ΄ Αρουσαλιού  στην  Αυλώνα

                                                               Επιμέλεια: Αμβρόσιος Καρατζάς

                                         << Όλα τα Σάββατα να  'ρθουν, να  'ρθουν και να ματάρθουν

                                               Το Σάββατο τ' Αρουσαλιού να μην ξαναγυρίσει...>> 

      Με αυτό το μοιρολόγι εκφράζει ο λαός μας την οδύνη των ψυχών των νεκρών, που ελεύθερες μετά την Ανάσταση να περιφέρονται στον απάμω κόσμο για πενήντα ημέρες, ειναι υποχρεωμένες να επιστρέψουν στον Άδη το Σάββατο τ΄ Αρουσαλιού.  

     Στο χωριό μας έχουμε τη  γιορτή τ' Αρουσαλιού, η οποία γίνεται το Ψυχοσάββατο της Πεντη­κοστής. Είναι  θρησκευτική εορτή αφιερωμένη στους νεκρούς, κατά την οποία γίνονται δεήσεις και παρακλήσεις για τη σωτηρία και την ανάπαυση των ψυχών τους. Η λέξη Αρουσαλιού δεν είναι  Ελλη­νική, πριν όμως ασχοληθούμε με την προέλευση και τη σημασία της, θα περιγράψουμε τα έθιμα που επικρατούν σήμερα και τί γινόταν σε παλιότερα χρόνια σ' αυτήν τη γιορτή.

      Τ' Αρουσαλιού, όσοι είναι στο χωριό, πηγαίνουμε όλοι μικροί, και μεγάλοι, στο νεκρο­ταφείο. Τα τελευταία χρόνια οι περισσότεροι έρχονται από την Αθήνα ή άλλα μέρη όπου διαμένουν μόνιμα.  Νωρίς το πρωί,  δίνει το σύνθημα για ξεκίνημα το χτύπημα της καμπάνας της εκκλησίας του Αη-Γιώργη. Οι γυναίκες από την προηγούμενη μέρα ή τα ξημερώματα του Σαββάτου έχουν ετοιμάσει τα κόλλυβα και τα πρόσφορα, τα οποία πηγαίνουν στο νεκροταφείο, καθώς και διάφορους μεζέδες και κρασί. Σε περασμένα χρόνια έσφαζαν και ένα αρνί το Σάββατο τ' Αρουσαλιού, τον αρουσαλίτη, και το πήγαιναν ψητό σχεδόν ολόκληρο. Όλα αυτά είναι προσφορά στους νεκρούς και τα λέμε συχώρια  και ψυχούδια.

Τ? Αρουσαλιού

       Κάθε οικογένεια αφήνει τα συχώρια πάνω και δίπλα στα μνήματα των δικών της νεκρών, ανάβουν κεριά και οι γυναίκες αρχίζουν τα συγκινητικά μοιρολόγια. Ο παπάς μόλις τελειώσει η Θεία Λειτουργία που τελείται στον μικρό Ναό του Αγίου Δημητρίου του Κοιμητηρίου, περιέρχεται ένα-ένα τα μνήματα και διαβάζει   ευχές και δεήσεις για τους νεκρούς.  Μνημονεύει όλους τους νε­κρούς κάθε οικογένειας και αναπέμπει τις ανάλογες παρακλήσεις και προσευχές. Τα παλιά χρόνια οι  άνδρες συγκεντρώνονταν στον κενό από μνήματα χώρο του νεκροταφείου, όπου οι νέ­οι έκαναν διάφορα αγωνίσματα. Έρίχναν το λιθάρι και παράβγαιναν στο πήδημα. Σε πρόσφατα ακόμη χρόνια μέχρι του 1920 έρι­χναν και στη σκοποβολή. Τα ωραία αυτά αγωνίσματα έχουν παραμείνει από τον καιρό της  κλεφτουργιάς, με την πάροδο, όμως, των χρόνων εγκαταλείφτηκαν.

      Όταν τελειώσουν οι δεήσεις σε όλα τα μνήματα, συγκεντρώνεται όλος ο κόσμος γύρω στους τάφους. Ο παπάς αναπέμπει δεήσεις «υπέρ αναπαύσεως της ψυχής πάντων των κεκοιμημένων αδελφών ημών», όλοι αναφωνούν: «θεός συγχωρέσ' τους» και γίνεται η α­πόλυση.

Τ? Αρουσαλιού

    Αρχίζουν τώρα οι γυναίκες να μοιράζουν τα συχώρια. Λίγα κόλ­λυβα, ένα τετράγωνο κομμάτι καλοζυμωμένο πρόσφορο, είναι το σταθερά συχώρια. τυρί και ένα ποτήρι κρασί. Ανάλογα με τις δυνάμεις του ο καθένας προσφέρει και τα ανάλογους μεζέδες. Πολλοί είναι εκείνοι που προσφέρουν  κρέας , μπακαλιάρο  τυρί  και  κρασί τα οποία  παίρνουν ο καθένας και συγχωράνε τους πεθαμένους. Τα εδέσματα απλώνονται επάνω στο μνήματα και κατόπιν  το στρώνουν κατά παρέες στο φαγοπότι, για αρκετή ώρα και αν ο καιρός είναι δροσερός  καταναλώνονται μεγάλες ποσότητες κρασιού από τα αμπέλια της «Χιλιμοιδούς».  Το μεσημέρι επιστρέφουν στο χωριό.

    Αργά το απόγευμα όταν σημάνει  ο Εσπερινός  όλες οι γυναίκες πηγαίνουν στην εκκλησία τις «λειτουργές» ( πρόσφορα) από τις όποιες ο Παπάς κόβει Άρτο και αντίδωρα, για την Κυριακή της Πεντηκοστής. Όσες περισσεύουν, τις μοιράζει σε διάφορες οικο­γένειες,, ψήνει δε και η παπαδιά τραγανιστά παξιμάδια. Με τον ε­σπερινό του Ψυχοσάββατου τελειώνει η θρησκευτική γιορτή τ' Αρουσαλιού. Με την ίδια ονομασία και τις αυτές εκδηλώσεις γιορτάζεται τ' Αρουσαλιού  και σε άλλα χωριά στις επαρχίες Τριφυλίας και Ολυμπίας. Σε άλλα μέρη της Πελοποννήσου λέγεται Σάββατο του ρουσαλιού  ή της ρουσαλής και γίνεται κατά τον ίδιο τρόπο με σχετικές παραλ­λαγές, παντού όμως είναι γιορτή των νεκρών.

   Υπάρχει μια παρανόηση σχετικά με τη γιορτή τ' Αρουσαλιού και τη διάρκεια της. Μερικοί νομίζουν ότι υπάρχει Άγιος Ρουσαλιός ή Αρουσαλιός, τέτοιος όμως άγιος δεν υπάρχει στο χριστιανικό εορ­τολόγιο. Μιλάνε επίσης για το πανηγύρι τ' Αρουσαλιού, και πολλοίέχουν την εντύπωση ότι το πανηγύρι αρχίζει το Ψυχοσάββατο και τελειώνει τη Δευτέρα του Αγίου Πνεύματος.

   Η σύγχυση αυτή προέρχεται από το ότι κατά τις δύο εορτές που ακολουθούν, δηλ. την Κυριακή της Πεντηκοστής και τη Δευτέρα του Αγίου Πνεύματος γίνεται πραγματικό πανηγύρι στα χωριά μας. Αλλά το πανηγύρι αυτό είναι της Πεντηκοστής και του  Άγιου Πνεύματος και όχι τ' Αρουσαλιού.

   Υπάρχουν τρεις συνεχόμενες θρησκευτικές γιορτές. Το Ψυχο­σάββατο της Πεντηκοστής είναι ημέρα περισυλλογής, συντριβής και προσευχών για την ανάπαυση της ψυχής των νεκρών. Αυτό το Σάββατο λέμε Αρουσαλιοΰ και δε γίνονται διασκεδάσεις αυτήτην ημέρα. Η επομένη, Κυριακή της Πεντηκοστής, είναι μεγάλη θρησκευτική γιορτή, κατά την οποία γίνονται και γονυκλισίες για την κάθοδο και επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος. Τη Δευτέρα εί­ναι η επίσης μεγάλη εορτή του Αγίου Πνεύματος. Και τις δυο η­μέρες γίνεται πραγματικό πανηγύρι. Σε όλα τα σπίτια έχουν γίνει οι σχετικές προετοιμασίες. Το αρνί, τον αρουσαλίτη, που έσφα­ζαν οι παλιότεροι το Ψυχοσάββατο, το έσφαζαν σε κοντινά μας χρόνια την Κυριακή της Πεντηκοστής. Αρουσαλίτης στα δικά μας χρόνια ήταν το αρνί που σφαζόταν την εορτή της Πεντηκοστής. Τα τελευταία χρόνια δε σφάζουν πια αρνί.

         Τ? Αρουσαλιού

     Οι πανηγυρικές εκδηλώσεις άρχιζαν ενωρίς μετά την απόλυση της εκκλησίας με τραγούδια στα μαγαζιά. Το μεσημέρι φαγοπότι, γλέντια, τραγούδια και κουπάρια στα σπίτια και το απόγευμα χο­ροί στην πλατεία. Τα γλέντια, χοροί και ξεφαντώματα, διαρκούσανμέχρι το βράδυ της Δευτέρας.

   Πολύ πιθανόν σε παλιότερες εποχές να γινόταν πανηγύρι και το Ψυχοσάββατο και γι' αυτό μιλάμε για το πανηγύρι τ' Αρουσαλιού. Μετά τη θρη­σκευτική τελετή και τις δεήσεις για τους νεκρούς, μοιράζουν τα συχώρια, κατόπιν δε το στρώνουν κατά παρέες στο φαγοπότι, τρα­γούδι και χορό μέσα στο νεκροταφείο. Γι' αυτό αποχωρούν από τονεκροταφείο, πριν αρχίσουν αυτές οι εκδηλώσεις, όσες οικογέ­νειες έχουν πρόσφατο πένθος. Οι εκδηλώσεις αυτές είναι κατάλοι­πα αρχαίων ειδωλολατρικών εθίμων, των Ρουσαλίων.

    Τα  Rosalia ή Rosaria ήταν ειδωλολατρική γιορτή των αρχαίων Ι­ταλών για τη λατρεία των νεκρών. Γινόταν την εποχή που υπάρχουν άφθονα τριαντάφυλλα, τον Μάιο, Ιούνιο. Η λέξηRosalia προέρχεται από τη λατινική λέξη  Rosa, που σημαίνει ρόδο, τρια­ντάφυλλο. Οι αρχαίοι Ιταλοί πήγαιναν στα νεκροταφεία, στόλιζαν τα μνήματα με πολλά τριαντάφυλλα, έκαναν τελετές για τους νε­κρούς και θυσίαζαν ζώα. Μετά τις νεκρικές τελετές και τις θυσίεςακολουθούσαν διασκεδάσεις και ευωχίες.

    Στα χρόνια της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας τα Rosalia μεταφέρθη­καν στην Ελλάδα, στη Βαλκανική και τη Μικρά Ασία. Οι Ελληνικοί και Ελληνόφωνοι πληθυσμοί εξελλήνισαν τη λατινική λέξη Rosalia με την ελληνική Ρουσάλια. Με την επικράτηση του Χριστιανισμού η γιορτή αυτή εκχριστιανίστηκε, και διατηρήθηκε στους Βυζαντινούς.

     Η Εκκλησία θέσπισε το Ψυχοσάββατο της Πεντηκοστής σαν η­μέρα προσευχών για τη σωτηρία των ψυχών των νεκρών. Το Ψυχο­σάββατο, όμως, γιορτάζεται κατά το Μάιο, Ιούνιο, την ίδια δηλαδή  χρονική περίοδο με τα ειδωλολατρικά  ρουσάλια. Το γεγονός όχι η χριστιανική εορτή του Ψυχοσάββατου συνέπεσε χρονικά με τα Ρουσάλια, έφερε σύγχυση στους πληθυσμούς που ασπάστηκαν τον Χριστιανισμό. Ορισμένα έθιμα των ειδωλολατρικών ρουσαλίων, ό­πως η σφαγή ζώων και οι διασκεδάσεις, διατηρήθηκαν στο χριστιανικό Ψυχοσάββατο μέχρι και τα δικά μας χρόνια. Η ονομασία Αρουσαλιού προέρχεται από τα ρουσάλια. Με την πάροδο των χρόνων είναι εύκολο τα ρουσάλια να αποδοθούν με τις λέξεις τ' Αρουσαλιού, του ρουσαλιού, της ρουσαλής.

    Κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες είναι πολλά τα ειδωλο­λατρικά έθιμα, που διατηρήθηκαν στον εκκλησιαστικό και κοινω­νικό βίο και αλλοίωναν το γνήσιο πνεύμα της χριστιανικής διδα­σκαλίας. Οι Οικουμενικές Σύνοδοι και οι Πατέρες της Εκκλησίας έπραξαν πολλά, κατά καιρούς, για να διαφυλάξουν τους χριστιανι­κούς πληθυσμούς από τα ειδωλολατρικά κατάλοιπα. Η Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδος, η οποία συνήλθε το 691 στην Κωνσταντι­νούπολη επί αυτοκράτορα Ιουστινιανού του Β', καταδίκασε και α­φόρισε διάφορα ειδωλολατρικά έθιμα και δοξασίες, μεταξύ των οποίων τα Βρουμάλια και τα Ρουσάλια. «Τοιαύτη πανήγυρις αλλό­κοτος εστί και  τα λεγόμενα ρουσάλια, τα μετά το Άγιον Πάσχα από κακής συνηθείας εν ταις έξω χώραις γενόμενα».

 Όμως ο λαός δεν ακολούθησε τις αποφάσεις της Οικουμενικής Συνόδου και γι αυτό εορτάζεται  τα Αρουσαλιού με τον παραδοσιακό τρόπο μέχρι σήμερα.